Tavaf: Nasıl Yapılır, Şartları ve Vacipleri
Tavaf, umrenin rüknüdür; yani tavafsız umre olmaz. Kâbe’nin etrafında dönmek dışarıdan bakıldığında basit görünür, fakat şartları, vacipleri ve sık karşılaşılan istisnalarıyla birlikte umrenin en çok soru üretilen bölümüdür. Bu bölümde tavafın nasıl yapıldığını, Hanefî mezhebine göre neyin şart neyin vacip olduğunu ve uygulamada en çok karşılaşılan durumları ele alıyoruz.
Tavaf nedir?
Tavaf, Kâbe’nin etrafında usulüne uygun şekilde yedi defa dönmek demektir. Bu dönüşlerin her birine şavt denir. Kur’an’da tavaf hem fiil hâliyle hem de “tavaf edenler” anlamındaki tâifîn kelimesiyle geçer.
Tavafın çeşitleri vardır: kudûm tavafı, ziyaret tavafı, vedâ tavafı, nafile tavaflar ve adak tavafı. Umre yapan kişiyi ilgilendiren umre tavafıdır; bu tavaf umrenin rüknüdür ve terk edilmesi hâlinde umre gerçekleşmez.
Şavt nedir, nereden başlar?
Bir şavt, Hacerülesved hizasından başlayıp Kâbe’nin etrafını dolaşarak yine aynı hizaya dönmekle tamamlanır. Yedi şavt bir tavaf eder.
Tavaf sırasında Kâbe sol tarafta kalır; yani dönüş yönü sağa doğrudur. Bu, tavafın vaciplerindendir.
Tavafın şartları ve vacipleri (Hanefî)
Hanefî mezhebinde tavafın şartları şunlardır:
- Tavafın Mescid-i Haram içinde ve Kâbe’nin etrafında yapılması
- Niyet edilmesi
- Vaktinde yapılması (umre tavafı, ihrama girdikten sonra yapılır)
- Şavtların çoğunun — yani en az dördünün — tamamlanması
Buradaki dördüncü madde Hanefî mezhebine mahsus önemli bir ayrımdır: tavafın rüknü ilk dört şavttır; kalan üç şavt vaciptir. Yani dört şavtı tamamlamış kişinin tavafı geçersiz olmaz, eksik kalan şavtlar için ceza gerekir.
Tavafın vacipleri ise şunlardır:
- Abdestli olmak
- Avret yerlerinin örtülü olması
- Hacerülesved hizasından başlamak
- Kâbe’yi sola alarak dönmek
- Hatîm’in (Hicr-i İsmâil) dışından dolaşmak
- Gücü yetenin yürüyerek tavaf etmesi
- Yedi şavtı tamamlamak
- Tavaftan sonra iki rekât tavaf namazı kılmak
Abdest meselesi: mezhepler arasındaki en pratik fark
Tavafta abdest, mezhepler arasında sonucu doğrudan değiştiren bir konudur:
- Hanefî mezhebine göre abdest tavafın vacibidir, şartı değildir. Abdestsiz yapılan tavaf geçerli olur; ancak vacip terk edildiği için ceza olarak dem gerekir. Kişi imkân bulursa tavafı abdestli olarak iade eder, o zaman ceza düşer.
- Şâfiî mezhebine göre abdest tavafın şartıdır. Abdestsiz yapılan tavaf geçerli olmaz, yeniden yapılması gerekir.
Bu fark, kalabalıkta abdesti bozulan kişinin ne yapacağını belirler. Tavaf sırasında abdesti bozulan kişi tavafı bırakıp abdest alır ve kaldığı şavttan devam eder; baştan başlaması gerekmez. Bu, her iki mezhepte de böyledir.
Hacerülesved ve istilâm
Her şavtın başında Hacerülesved selamlanır; buna istilâm denir. İstilâm üç şekilde yapılabilir: öpmek, elle dokunup eli öpmek, ya da uzaktan ellerin içini Hacerülesved’e doğru çevirerek işaret etmek.
Burada önemli bir uyarı: Hacerülesved’i öpmek sünnettir, vacip değildir. Kalabalıkta insanları itmek, ezmek, kadınlara temas etmek pahasına taşa ulaşmaya çalışmak doğru değildir. Uzaktan işaret etmek sünneti yerine getirmek için yeterlidir. Kul hakkı ihlâl ederek sünnet işlenmez.
Iztıbâ ve remel
Iztıbâ, ihramın omza atılan parçasını (ridâ) sağ koltuk altından geçirip sol omza atarak sağ omzu açıkta bırakmaktır. Tavaf boyunca sürer, tavaf bitince ridâ eski hâline getirilir.
Remel, tavafın ilk üç şavtında omuzları silkerek çalımlı ve hızlıca yürümektir. Kalan dört şavt normal yürüyüşle yapılır.
Her ikisi de yalnızca erkeklere mahsustur ve arkasından sa’y yapılacak tavaflarda — ki umre tavafı böyledir — sünnettir. Kadınlar ıztıbâ ve remel yapmaz.
Hatîm (Hicr-i İsmâil)
Kâbe’nin kuzeybatı tarafındaki yarım daire şeklindeki alçak duvarla çevrili alana Hatîm veya Hicr-i İsmâil denir. Bu alan Kâbe’den sayılır.
Bu yüzden tavaf yapılırken Hatîm’in dışından dolaşmak vaciptir. İçinden geçerek tavaf yapan kişi Kâbe’nin bir kısmını tavaf dışında bırakmış olur; o şavtı yeniden yapması gerekir.
Tavaf namazı
Tavaf tamamlandıktan sonra iki rekât tavaf namazı kılınır; Hanefî mezhebinde vaciptir. Mümkünse Makām-ı İbrâhim’in arkasında kılınır; kalabalık sebebiyle orası müsait değilse Mescid-i Haram’ın herhangi bir yerinde kılınabilir.
Kerahet vaktine denk gelirse namaz o vakit çıkana kadar ertelenir.
Sık karşılaşılan durumlar
- Şavt sayısında şüphe. Kesin bilgi yoksa az olan sayı esas alınır, eksik kalan şavt tamamlanır.
- Üst katlarda tavaf. Kalabalık sebebiyle üst katlarda veya çatıda yapılan tavaf geçerlidir.
- Tekerlekli sandalye. Yürümeye gücü yetmeyen kişi tekerlekli sandalye ile tavaf edebilir; yürümek vacip olduğu için mazeretsiz tercih edilmemelidir.
- Tavafın bölünmesi. Namaz vakti girdiğinde tavaf bırakılır, cemaatle namaz kılınır, sonra kaldığı yerden devam edilir.
Özet
- Tavaf umrenin rüknüdür; Kâbe etrafında yedi şavttan oluşur.
- Hanefî’de ilk dört şavt rükün, kalan üç şavt vaciptir.
- Abdest Hanefî’de vacip (terk edilirse dem), Şâfiî’de şarttır (tavaf geçersiz olur).
- Hacerülesved’i öpmek sünnettir; kalabalıkta insanları incitmek pahasına yapılmaz.
- Iztıbâ ve remel yalnızca erkeklere mahsustur.
- Hatîm’in dışından dolaşmak ve tavaf namazı kılmak vaciptir.
Kaynaklar
- Kur’ân-ı Kerîm, Bakara 2/125 ve 158; Hac 22/26 ve 29.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tavaf” maddesi — islamansiklopedisi.org.tr/tavaf
- Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal, “Tavaf” bölümü.
- Din İşleri Yüksek Kurulu, Dinî Bilgilendirme Platformu — kurul.diyanet.gov.tr