Sa’y ve Tıraş: Umrenin Tamamlanması
Tavaf tamamlandığında umrenin yarısı bitmiş olur. Geriye Safâ ile Merve arasında sa’y yapmak ve saçı tıraş edip ihramdan çıkmak kalır. Bu bölüm umrenin son iki adımını ele alıyor; bunlar tamamlandığında umre bitmiş olur.
Sa’y nedir?
Sa’y, sözlükte “gidip gelmek, koşmak” anlamındadır. Terim olarak Safâ ile Merve tepeleri arasında yedi kez gidip gelmektir.
Sa’yin kökeni Hz. İbrâhim’in eşi Hz. Hâcer‘e dayanır. Susuz vadide oğlu İsmâil için su ararken Safâ ile Merve arasında koşuşturması, sonraki nesillerin ibadeti hâline gelmiştir. Kur’an’da şöyle buyrulur:
“Şüphesiz Safâ ile Merve Allah’ın nişanelerindendir.”
Bakara sûresi, 158. âyet
Safâ ve Merve bugün Mescid-i Haram’ın içinde, üzeri kapalı ve klimalı bir galerinin iki ucundadır. Tepeler kalabalık sebebiyle büyük ölçüde düzleştirilmiş olsa da eğim hâlâ hissedilir.
Sa’y nasıl yapılır?
Sa’y Safâ’dan başlar, Merve’de biter. Sayım şöyledir:
- Safâ’dan Merve’ye gidiş: 1. şavt
- Merve’den Safâ’ya dönüş: 2. şavt
- … bu şekilde devam eder
- 7. şavt Merve’de tamamlanır
Yani gidiş ve dönüş ayrı ayrı sayılır; toplam dört gidiş, üç dönüş yapılmış olur ve sa’y Merve’de biter. Safâ’da bitiyorsa sayım yanlış yapılmış demektir.
Sa’yin hükmü ve şartları
Hanefî mezhebine göre sa’y umrenin vacibidir. Şâfiî mezhebinde ise rükündür. Bu ayrımın pratik sonucu şudur: Hanefî’ye göre sa’yi terk eden kişinin umresi geçersiz olmaz ama ceza olarak dem gerekir; Şâfiî’ye göre sa’ysiz umre tamamlanmış sayılmaz.
Sa’yin geçerli olmasının şartları:
- Sahih bir tavaftan sonra yapılması. Tavaf yapmadan sa’ye başlanmaz.
- Safâ ile Merve arasında, belirlenmiş güzergâhta yapılması
- Yedi şavtın tamamlanması
Vacipleri ise Safâ’dan başlamak ve gücü yetenin yürüyerek yapmasıdır.
Önemli bir kolaylık: sa’yde abdest şart değildir. Abdestli olmak müstehaptır, fakat abdestsiz yapılan sa’y de geçerlidir. Bu, tavaftan farklıdır ve özellikle âdet hâlindeki kadınlar açısından sonuç doğurur — o konu külliyatın kadınlara özel bölümünde ele alınmaktadır.
Hervele
Sa’y güzergâhında iki yeşil direk vardır. Erkekler bu iki direk arasında normalden hızlı, çalımlı bir yürüyüşle geçer; buna hervele denir ve sünnettir. Direklerin dışında normal yürüyüşle devam edilir.
Hervele kadınlara mahsus değildir; kadınlar normal yürüyüşle geçer.
Tıraş: halk ve taksir
Sa’y bittikten sonra sıra saçın kesilmesine gelir. İki şekli vardır:
- Halk: saçı tamamen tıraş etmek. Daha faziletlidir.
- Taksir: saçı kısaltmak. Saçın en az dörtte birinden, en az bir parmak boğumu kadar kesilmesi gerekir.
Kadınlar tıraş olmaz, yalnızca taksir yapar: saçlarının ucundan bir parmak boğumu kadar keserler. Bunun için saçın toplanıp uçlarından kesilmesi yeterlidir.
Hanefî mezhebinde halk veya taksir vaciptir ve Harem bölgesinde yapılması gerekir. Umre bittikten sonra Harem dışında tıraş olmak ceza gerektirir.
İhramdan çıkış
Tıraşla birlikte ihramdan çıkılır ve ihram yasakları kalkar: normal elbise giyilir, koku sürülebilir, tırnak kesilebilir. Umre bu adımla tamamlanmış olur.
Sırası şudur: ihram → tavaf → sa’y → tıraş. Bu sıranın korunması gerekir; örneğin sa’y yapmadan tıraş olan kişi eksik bir işlem yapmış olur.
Özet
- Sa’y, Safâ’dan başlayıp Merve’de biten yedi şavttır; gidiş ve dönüş ayrı sayılır.
- Hanefî’de vacip, Şâfiî’de rükündür.
- Sa’y sahih bir tavaftan sonra yapılır; abdest şart değildir.
- Hervele iki yeşil direk arasında, yalnızca erkeklere mahsus sünnettir.
- Tıraş (halk veya taksir) vaciptir ve Harem bölgesinde yapılır; kadınlar saç ucundan bir boğum keser.
- Tıraşla ihramdan çıkılır ve umre tamamlanır.
Kaynaklar
- Kur’ân-ı Kerîm, Bakara sûresi, 158. âyet.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sa’y”, “Safâ ve Merve”, “Hervele” maddeleri — islamansiklopedisi.org.tr
- Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal, “Sa’y” ve “Halk-Taksir” bölümleri.
- Din İşleri Yüksek Kurulu, Dinî Bilgilendirme Platformu — kurul.diyanet.gov.tr