Vekâleten Umre, Adak ve Bozulan Umre
Umre her zaman düz bir çizgide gitmez. Kimi zaman bir başkası adına yapılır, kimi zaman adanır, kimi zaman da yarıda kalır. Bu bölüm bu üç durumu ele alıyor: vekâleten umre, adak umresi ve umrenin bozulması ya da engellenmesi.
Vekâleten (bedel) umre
Bir kişinin başkası adına umre yapmasına vekâleten umre veya bedel umresi denir. Hanefî mezhebinde bedenî ibadetlerde vekâlet kural olarak caiz değildir; ancak hac ve umre hem bedenî hem malî yönü bulunan ibadetler olduğu için vekâlet caiz görülmüştür.
Vekâleten umre şu iki durumda söz konusu olur:
- Vefat etmiş kişi adına. Vasiyet etmişse mirasın üçte birinden karşılanarak yerine getirilir. Vasiyet etmemişse yakınları kendi imkânlarıyla yaptırabilir; bu bir bağış hükmündedir.
- Kalıcı olarak âciz kişi adına. Yaşlılık, iyileşme ümidi olmayan hastalık gibi sebeplerle bizzat gidemeyecek durumda olanlar. Geçici bir engel — geçecek bir hastalık gibi — vekâlet için yeterli değildir; kişi iyileşince kendi gitmelidir.
Vekâletin şartları
- Vekilin, umreyi asıl kişi adına yapmaya niyet etmesi. İhrama girerken bu niyet edilir.
- Vekâletin, adına umre yapılacak kişinin isteğiyle veya (vefat hâlinde) yakınlarının kararıyla olması.
- Masrafın kural olarak asıl kişi tarafından karşılanması.
- Bir vekilin bir seferde tek kişi adına umre yapması. Aynı umre iki kişi adına yapılamaz.
Vekilin daha önce kendi umresini yapmış olması şart değildir, fakat tavsiye edilir.
Adak umresi
Bir kişi “şu olursa umre yapacağım” diye adakta bulunursa, şart gerçekleştiğinde umre yapması vacip olur. Adak umresi de normal umre gibi eda edilir; ihram, tavaf, sa’y ve tıraş aynıdır.
Adak umresi kişinin daha önce yaptığı veya yapacağı diğer umrelerin yerine geçmez; ayrıca yapılması gerekir.
Umrenin bozulması
Umreyi bozan tek şey, ihramdan çıkmadan önce cinsel ilişkide bulunmaktır. Bu durumda:
- Umre bozulmuş olur, ancak yarıda bırakılmaz; başlanan umre tamamlanır.
- Dem cezası gerekir.
- Bozulan umre daha sonra kaza edilir.
Bunun dışındaki ihlaller — koku sürmek, tırnak kesmek, dikişli elbise giymek — umreyi bozmaz; yalnızca ceza gerektirir. Cezaların ayrıntısı külliyatın “İhram Yasakları ve Cezaları” bölümündedir.
İhsâr: umrenin engellenmesi
İhrama girdikten sonra hastalık, yol kapanması, ülkeye giriş engeli gibi bir sebeple umreyi tamamlayamamaya ihsâr denir. Bu durum Kur’an’da açıkça düzenlenmiştir:
“Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen kurbanı gönderin.”
Bakara sûresi, 196. âyet
İhsâr hâlindeki kişi Harem bölgesinde kesilmek üzere bir kurban gönderir; kurbanın kesildiği bilindikten sonra tıraş olup ihramdan çıkar. Engel ortadan kalktığında umresini kaza eder.
Bu hükmün kaynağı, Peygamber Efendimiz’in hicretin altıncı yılında Hudeybiye’de umreden alıkonulmasıdır. Külliyatın ilk bölümünde anlattığımız o olay, bugün vize sorunuyla veya hastalıkla karşılaşan umrecinin ne yapacağını belirliyor.
Umrede “fevat” olmaz
Hacda, Arafat vakfesine yetişememe hâline fevat denir ve hac kaçırılmış olur. Umrede fevat yoktur, çünkü umrenin belirli bir zamanı yoktur. İhrama girmiş kişi geciker de olsa umresini yapabilir; sadece bu süre boyunca ihram yasakları devam eder.
Özet
- Vekâleten umre, vefat etmiş veya kalıcı olarak âciz kişiler adına yapılır; geçici engel yeterli değildir.
- Bir vekil bir seferde yalnızca bir kişi adına umre yapar.
- Adak umresi vaciptir ve diğer umrelerin yerine geçmez.
- Umreyi bozan tek şey ihramdan çıkmadan cinsel ilişkidir; umre tamamlanır, dem gerekir, sonra kaza edilir.
- Engellenme (ihsâr) hâlinde kurban gönderilir, ihramdan çıkılır, umre sonradan kaza edilir.
- Umrede fevat yoktur; belirli bir vakti olmadığı için kaçırılmaz.
Kaynaklar
- Kur’ân-ı Kerîm, Bakara sûresi, 196. âyet.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “İhsâr”, “Bedel”, “Nezir” maddeleri — islamansiklopedisi.org.tr
- Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal, “Bedel ile Hac”, “İhsâr ve Fevat” bölümleri.
- Din İşleri Yüksek Kurulu, Dinî Bilgilendirme Platformu — kurul.diyanet.gov.tr